Kaakchirurgische behandeling, voedingsadvies na

Voeding na

kaakchirurgische behandeling

Diëtetiek

Voeding na kaakchirurgische behandeling

Deze folder is voor patiënten die korte of lange tijd een vloeibare voeding moeten gebruiken door een kaakoperatie. Er staan tips en adviezen in over hoe het beste een smakelijke en compleet vloeibare voeding gemaakt kan worden om de kaak zo min mogelijk te belasten. In deze folder staan ook adviezen over zachte voeding.

Over het algemeen gebruikt u 3 weken vloeibare voeding (het maakt niet uit of dit dun of dik vloeibare voeding is) en vervolgens 3 weken zachte voeding. De kaakchirurg zal u hierover informeren.

In deze folder wordt gesproken over het gebruik van suikers, limonadesiroop en andere suikerbevattende producten. Indien u bekend bent met Diabetes Mellitus (suikerziekte) is het niet aan te raden om deze producten (extra) te gaan gebruiken.

Algemene adviezen

Vloeibare voeding bestaat uit glad gebonden voeding, die u niet hoeft te kauwen en zo dun en glad is dat het door een rietje kan en/of met een lepel gegeten kan worden en makkelijk kan worden doorgeslikt. Er mag geen druk op de kaken zijn. Doordat de voeding alleen vloeibaar mag zijn, is de mix aan voedingsmiddelen klein. Bovendien is vloeibare voeding snel teveel van hetzelfde en niet compleet. Hierdoor is het vaak nodig dat bij een vloeibare voeding gebruik wordt gemaakt van energieverrijkte producten. Hieronder staan algemene adviezen:

• Voorkom te grote porties en eet vaker kleine maaltijden. Een grote portie in één keer eten kan vermoeiend zijn en kan een vol gevoel geven. Het is daarom verstandig om 6-8 keer per dag een maaltijd te eten (om de 2 uur iets eten);

• Om met kleine porties toch voldoende binnen te krijgen, is het verstandig om volle (melk)producten te nemen. Eventueel kunt u ze nog extra verrijken;

• Zorg in uw maaltijden voor voldoende afwisseling in kleur, temperatuur en smaak (zoet, zuur, hartig);

• Neem rustig de tijd om te eten;

• Wanneer een vloeibare voeding wordt gebruikt, is dagelijks 2 liter vocht nodig (minimaal 14 kopjes). Kies zoveel mogelijk dranken die ook belangrijke voedingsstoffen (eiwit, vet, suikers, vitamine C) bevatten, zoals (plantaardige) melkproducten, milkshakes, vruchtensap zoals sinaasappelsap of grapefruitsap, vitamine-C-bevattende limonadesiroop, pap, gebonden soep, thee en koffie met suiker en/of melk. Bouillon, thee en koffie zonder suiker en melk, water, light frisdrank en dergelijke geven een vol gevoel zonder dat ze belangrijke voedingsstoffen leveren;

• Wanneer drinken teveel moeite kost, kunnen producten die veel vocht bevatten een belangrijke aanvulling zijn, zoals komkommer, (water)meloen, peer, perzik, nectarine en pruimen. U kunt ze prakken, malen of van de puree ijsjes maken;

• De maaltijden kunnen goed vloeibaar worden gemaakt met behulp van een staaf- of handmixer of in de mengbeker van een keukenmachine;

• Als u door een rietje de voeding moet opzuigen, zorg er dan voor dat er weinig lucht in de voeding zit. Luchtbellen kunnen met een zeef uit de voeding worden gehaald.

Keukenapparatuur

Bij het maken van een gemalen of vloeibare maaltijd kunt u gebruik maken van onderstaande hulpmiddelen:

• Passeerzeef (of draaizeef) of passe-vite: hiermee kunt u gare groenten, aardappelen, vlees, peulvruchten en zacht fruit fijnmalen. Het apparaat is niet geschikt voor rauw vlees of andere rauwe producten.

• Staafmixer: met een staafmixer kunt u een hele warme maaltijd in een kom of grote beker fijnmalen. Het is ook geschikt voor gesneden vlees, vruchten, soep en milkshakes.

• Mengbeker of blender: in de mengbeker kunt u vruchten, groenten, aardappelen, peulvruchten, gesneden vlees en soep fijnmalen. Let erop dat u veel vocht moet toevoegen tijdens het malen.

• Keukenmachine: met een keukenmachine zijn alle gerechten en vooral vezelige producten zoals vlees, groenten en graansoorten fijn te malen. Vermijd visfilet met kleine graatjes. Deze willen nog wel eens wegspringen van de messen. Als het gerecht nog te vezelig is of stukjes bevat, moet het gezeefd worden.
  
  

Voedingsadviezen

Maak iedere dag minimaal gebruik van:

• 3-4 schaaltjes/bekers (half)volle melkproducten, zoals (half)volle melk/karnemelk/chocomel, vla, (half)volle yoghurt, pap, (volle) kwark;

• minstens 50 gram vlees, vis, gevogelte of ei (glad gemalen);

• minstens 150 gram gevarieerde groenten (glad gemalen);

• 15 gram (dieet)margarine;

• minimaal 2 opscheplepels (glad gemalen) aardappelen of (fijngemalen) rijst/ pasta;

• room, bouillon of (half)volle melk voor het verdunnen van gerechten;

• 2-3 glazen vruchtensap, verdunde vruchtenmoes of groentesap;

• 2 flesjes kant-en-klare drinkvoeding;

• minimaal 1,5 liter vocht

Enkele afwisselingsmogelijkheden voor de broodmaaltijd zijn:

• Een glad gebonden pap zoals: custard pap, brinta, havermoutpap, rijstepap, griesmeelpap, karnemelk (bloem)pap, maizenapap, rijstepap. Ook kan door de pap extra boter, (dieet)margarine of (slag)room worden gemengd. Om eens een andere smaak aan de pap te geven kunt u stroop, honing, kaneel, geraspte appel of geprakte banaan toevoegen. Maak gebruik van volle melk en melkproducten omdat deze producten meer energie (calorieën) bevatten dan halfvolle of magere soorten. Maak ze tot de gewenste dikte;

• Gladde vla zoals: chocoladevla, vanillevla, hopjesvla, frambozenvla etc. U kunt ze afwisselen of combineren. U kunt ook vla uit pak opwarmen in een schaaltje in de magnetron of een portie in een steelpan;

• Volle, gladde yoghurt of kwark;

• Om te verdunnen of het product energierijker te maken kan aan alle producten worden toegevoegd: limonadesiroop, vruchtenmoes, vruchtensap of ongeslagen (slag)room, puddingsaus of een lepel honing;

Enkele afwisselingsmogelijkheden voor de warme maaltijd zijn:

Mixvoeding: dit is een warme maaltijd in vloeibare vorm. Deze voeding kan uit de volgende bestanddelen worden samengesteld:

• Gemalen vlees of kip, gehakt, ei of vis;

• Groente;

• Goed gaar gekookte aardappelen of rijst;

• Boter of (dieet)margarine;

• Bouillon of melk;

• Zout, bouillonkorrels, kruiden en specerijen (zoals peterselie, bieslook, kaneel, kruidnagel, foelie, kerrie, nootmuskaat);

• Basisrecept

Basisrecept:

• 50 gram vlees, vis of ei;

• 10 gram (dieet)margarine;

• 75 gram groente;

• 75 gram aardappelen of rijst (of macaroni of spaghetti);

• 50 ml vloeistof (melk, bouillon, kookvocht, saus).

Zorg ervoor dat het totale volume niet meer dan 400 ml wordt. Vanwege de kleine hoeveelheid vlees en groente heeft u eigenlijk per dag 2 maaltijden volgens het basisrecept nodig. Verdeel de maaltijden goed over de dag.

Bereiding: In de mengbeker worden alle bereide onderdelen bij elkaar gevoegd en met behulp van bouillon, room, boter, melk, jus of saus tot een gladde homogene massa gemixt. Als het gerecht nog te vezelig is of stukjes bevat, moet het gezeefd worden. Als het nodig is de voeding op temperatuur brengen en nog eens goed op smaak afmaken. Verdun de voeding tot de juiste dikte door toevoeging van jus, room, saus, bouillon en/of melk. Voeg voor extra smaak kruiden en specerijen toe. Uiteraard is het ook mogelijk om alle maaltijdonderdelen apart fijn te malen.

Mogelijke combinaties voor een vloeibare warme maaltijd zijn:

• gehakt, bietjes, aardappelen;

• varkenslapje, witte kool met kerriesaus, aardappelen;

• kipfilet, bloemkool met kaas- of kerriesaus, aardappelen;

• roerei, spinazie, aardappelen;

• vis met remouladesaus, worteltjes, aardappelen;

• goulash, doperwten, rijst of aardappelen.

Een vloeibare maaltijd smaakt anders en ziet er anders uit. Het gebruik van een bord met drie vakjes kan de maaltijd er lekkerder uit laten zien. Aardappelen, vlees en groenten blijven op dit bord gescheiden van elkaar. Afwisseling in kleur is belangrijk om de maaltijd er aantrekkelijk uit te laten zien (denk aan een ‘kleurloze’ combinatie zoals bloemkool, aardappelen en vis).

In plaats van bovenstaande bestanddelen kan ook gebruik gemaakt worden van babymaaltijden bijvoorbeeld Olvarit® van Nutricia (als op het potje gehomogeniseerd staat, is het een gladde maaltijd zonder stukjes). Aan alle maaltijden kan extra boter of (dieet) margarine, kruiden en specerijen, bouillon of melk worden toegevoegd.

Extra tips:

• Bak vlees, vis, of kip niet te hard aan. Door het langzaam te braden, stoven, koken of pocheren blijft het zacht van structuur. Vettere vleessoorten zoals worst, gehakt en slavink zijn makkelijker fijn te maken dan magere soorten. Naast vlees, vis en kip zijn ook vegetarische vleesvervangers als peulvruchten, kaas (toegevoegd aan een saus of ragoût), ei, producten van bijvoorbeeld Valess®, Quorn®, Vivera®, Garden Gourmet®, De vegetarische Slager® of vegetarische producten van het huismerk geschikt om te verwerken.

• Kook de groenten goed gaar: minder geschikt zijn groenten met harde vezels zoals asperges, boerenkool, draderige snijbonen, bleekselderij, tuinbonen en zuurkool;

• Kook aardappelen goed gaar en maak er puree van met behulp van een aardappelstamper. Fijngemalen rijst is ook te gebruiken. De rijst moet dan wel fijngemalen worden met behulp van saus of soep. Deegwaren als spaghetti en macaroni zijn minder geschikt om vloeibaar te maken, omdat ze dan ‘lijmerig’ worden. Dit kan voorkomen worden door deze producten niet onnodig lang te malen en door deze samen met de saus te malen;

• Er kunnen heldere of gebonden soepen worden gebruikt. Voorbeelden van een gebonden soep zijn gladde peulvruchtensoep zoals erwten-, bruine bonen- of linzensoep maar ook gladde roomsoepen zijn geschikt. Bouillon en heldere soepen bevatten, ook al is het vlees getrokken en gevuld met verse groenten, behalve vocht en zout maar weinig voedingswaarde. Gebruik daarom bij voorkeur gebonden soepen. Een kopje bouillon kan wel de eetlust opwekken.

Enkele variatiemogelijkheden voor tussenmaaltijden:

• Koffie, thee (geeft echter weinig voedingswaarde). Of drink de koffie met extra melk, zoals een cappuccino of latte macchiato;

• Vruchtensap;

• Tomaten-, wortel-, groenten-, bietensap;

• Melk, karnemelk, chocolademelk;

• Frisdrank, limonade(siroop);

• Yoghurt;

• Gezeefde bouillon of (gezeefde) gemixte soep;

• IJs;

• Vruchtenmoes van vers, gedroogd of blikfruit.

• Milkshakes van bijvoorbeeld:

• • 50 ml volle melk;

  • 50 ml roomijs;

  • 50 ml vruchten op sap, vruchtenmoes, vla, (diepvries)fruit;

  • 20 ml room.

Bereiding: Roer alle ingrediënten met behulp van een mixer tot een gladde massa. Wissel af door andere soorten ijs, vla of vruchtenmoes te kiezen of door limonadesiroop of koffie-extract toe te voegen. Veel soorten milkshakes zijn ook kant-en-klaar te koop.

Deze variatiemogelijkheden kunnen ook bij de hoofdmaaltijden worden gebruikt.

Tips voor het verrijken van de voeding

Wanneer u vloeibaar moet eten, bestaat het gevaar dat u minder en/of eenzijdig gaat eten. Hierdoor kan er een tekort ontstaan aan verschillende voedingsstoffen, waardoor u wordt aangeraden om energierijke voedingsmiddelen te gebruiken. Op die manier krijgt u meer calorieën en voedingsstoffen binnen zonder dat de maaltijden groter worden. Met energieverrijkte voeding is het mogelijk om op gewicht te blijven. Daardoor neemt uw conditie niet af en gaat het herstel na de behandeling vaak sneller. Misschien verbaast het u, dat u juist producten als room en suiker ruim mag eten. U bent op dit moment echter in een situatie, waarbij het belangrijk is om uw voeding energierijker te maken. Zodra u weer een voeding met een normale consistentie kunt gebruiken, is het niet meer nodig om gebruik te blijven maken van deze energierijke voedingsmiddelen.

Room

Roer een scheutje (zure) room door de pap, vla, puree, yoghurt of soep. Denk ook eens aan slagroom in koffie of chocolademelk of voeg bijvoorbeeld eens crème fraîche of roomkaas toe aan soep of mixvoeding. Klop de room niet op; opgeklopte room geeft snel een vol gevoel.

Margarine

Voeg extra margarine toe aan bijvoorbeeld de warme maaltijd of pap.

Kant-en-klare drinkvoeding

Kant-en-klare medische, energieverrijkte drinkvoeding is een belangrijk onderdeel van een vloeibare voeding. Drinkvoeding is gemakkelijk in het gebruik en levert naast veel energie ook vitamines en mineralen. De drinkvoeding kunt u met een rietje drinken of uitschenken in een glas of beker. Schud het flesje voor gebruik en drink het bij voorkeur koel.

Aanvraag vergoeding kant-en-klare drinkvoeding

Als u door uw kaakoperatie een aantal weken door een rietje moet eten en drinken, kan dat een reden zijn tot vergoeding van de kant-en-klare drinkvoeding. De volgende stappen worden dan doorlopen:

• De kaakpoli stuurt de afdeling Diëtetiek een aanvraag voor de machtiging van drinkvoeding.
• De diëtist dient een week vóór de operatie op basis van vastgestelde indicaties een aanvraag tot vergoeding van 2 flesjes drinkvoeding per dag in bij een facilitair bedrijf (bijvoorbeeld Medireva, Sorgente of Eurocept) voor een maand.
• Dit bedrijf stuurt de aanvraag naar de zorgverzekeraar.
• Zodra de aanvraag bij het facilitair bedrijf binnenkomt, kan een medewerker van het bedrijf contact met u opnemen om u te informeren over de mogelijkheden, de soorten, smaken en levering van de drinkvoeding.
• Als de aanvraag aan de juiste voorwaarden voldoet, geeft de zorgverzekeraar een machtiging af. Met andere woorden: zij vergoeden dan de kosten van de drinkvoeding (na aftrek van uw eigen risico). Als u geen drinkvoeding wilt gebruiken, meld dit dan vóór de operatie aan uw kaakchirurg of bij de poli kaakchirurgie.
• Het advies is om 2 flesjes drinkvoeding per dag te nemen. De diëtist vraagt drinkvoeding op melkbasis aan in verschillende smaken. Mocht u een allergie of intolerantie hebben of absoluut geen melkproducten lusten, laat dit dan weten aan de kaakpoli, zodat dit in uw dossier kan worden genoteerd en de diëtist hiermee rekening kan houden.
• De machtiging is geldig voor een maand. Hierna wordt ervan uitgegaan dat u de drinkvoeding niet meer nodig heeft. Zolang de machtiging loopt, kunt u zelf bij het facilitaire bedrijf drinkvoeding bestellen. Mocht u toch langer drinkvoeding nodig hebben, laat dit dan weten aan de diëtist van het Ikazia Ziekenhuis. U kunt ook een diëtist bij u in de buurt raadplegen (bijvoorbeeld via de huisarts).
• Als u drinkvoeding gaat gebruiken en u bent bekend bij de trombosedienst dan is het belangrijk om dit aan hen door te geven. De drinkvoeding kan namelijk invloed hebben op uw bloedstolling. U bent echter zelf verantwoordelijk voor het doorgeven van het gebruik van de drinkvoeding of wijzigingen hierin aan de trombosedienst. Geef het daarom aan wanneer u meer of minder drinkvoeding gaat gebruiken. Geef het ook aan wanneer u stopt met het gebruik van de dieetpreparaten.

Gewichtsverlies

Een vloeibare voeding kan zorgen voor gewichtsverlies. Daarom is het belangrijk dat u extra aandacht heeft voor het maken van een vloeibare voeding. Er bestaat namelijk een risico dat deze voeding teveel van hetzelfde wordt en onvoldoende energie levert. U zou dan gewicht kunnen verliezen, terwijl dat niet gewenst is. Als u binnen een maand meer dan 5 kg afvalt, is er sprake van ongewenst gewichtsverlies. U verliest dan met name spierweefsel. hierdoor verslechtert uw conditie en kunt u zich slap en moe voelen.

Vraag in dat geval altijd om advies van een arts of diëtist (via uw behandelend arts of huisarts). Om te voorkomen dat u afvalt, is het belangrijk om voldoende energie te gebruiken. Ook het herstel na de operatie gaat vaak sneller. Regelmatig wegen is een eenvoudige controle om te zien of u voldoende eet. Een keer per week op dezelfde weegschaal en op hetzelfde tijdstip wegen, is meer dan voldoende.

Voedingsspuit

Het kan zijn dat u na de operatie elastiekjes in de mond krijgt, waardoor het niet mogelijk is om de mond (ver) open te doen. Het is dan mogelijk een voedingsspuit mee te krijgen van de verpleegkundige. Dit is een grote stompe spuit, waar u dik vloeibare voeding in kunt doen waarmee u vervolgens deze voeding via uw wangzak langs de tandenrij richting de keel kan brengen.

Zachte textuur

Als u van de kaakchirurg toestemming heeft gekregen (vaak na 3 weken vloeibare voeding) dat u producten mag nemen met zachte textuur, kunt u producten nemen uit onderstaand overzicht. U mag kauwen zonder kracht. Ook kunt u vloeibare voeding en zachte textuur voeding met elkaar afwisselen. Probeer voorzichtig uit wat lukt. U kunt gemakkelijk zelf testen of uw eten zacht genoeg is. Als u zonder veel druk te zetten het voedsel kunt prakken, dan mag u het best eten. Denk daarbij bijvoorbeeld aan zeer zacht gekookte groenten, zachte pasta of rijst, rul gebakken gehakt of witvis. Het gaat er vooral om dat uw mond en kaak niet worden belast tijdens het eten. Hieronder staan suggesties voor zachte voeding:

• Broodmaaltijd voorkeur: (licht)bruin brood of witbrood eventueel zonder korst, eventueel aan twee kanten besmeerd met (dieet)margarine, geweekte beschuit of ontbijtkoek. Brood met harde korrels en/of harde broodkorsten, roggebrood, droog beschuit, harde crackers worden niet aanbevolen.
• Vet in het algemeen wordt goed verdragen: (dieet)margarine
• Kaasvoorkeur: smeerkaas, zachte kazen (zoals roomkaas en de meeste buitenlandse kazen bv. brie, camembert, mozzarella, mascarpone, boursin of paturain), jonge kaas, geraspte kaas, kwark of cottagecheese (naar wens gemengd met kruiden of jam). Harde kazen zoals oude kaas, nagel- of komijnenkaas worden niet aanbevolen.
• Vleeswaren voorkeur: zachte vleeswaren en worstsoorten bijvoorbeeld casselerrib, fricandeau, palingworst, gebraden gehakt, gekookte ham, paté en smeerworst, lever, leverkaas of leverpastei, filet americain.
• Ei voorkeur: roerei, gekookt ei, omelet (goed gaar in verband met kans op salmonellabesmetting).
• Vis voorkeur: zachte vis zoals tonijn en zalm in blik (zonder graat en harde stukken), zalmmousse, paling, gerookte zalm. Hard gebakken vis wordt niet aanbevolen.
• Zoet beleg voorkeur: jam zonder pitten en schillen, stroop, honing, chocoladehagel, chocoladepasta, salade of groentenspread, banaan, vruchtenmoes (appelmoes) speculoos.
• Broodbeleg overig: ragoût, vulling van een kroket, knakworst, avocado, salades zoals: tonijnsalade, eiersalade, huzarensalade en sandwichspread.
• Warme maaltijd: kies bereidingswijzen waarbi het eten zacht blijft bijvoorbeeld koken, stoven, pocheren of eventueel zacht bakken. Gebruik zonodig een warmhoudbord wanneer het eten veel tijd kost. U kunt het eten smeuïg maken door saus of jus toe te voegen.
• Vlees/wild/gevogelte voorkeur: zacht gebraden, gestoofd of gekookt. Het vlees zonodig fijnsnijden of (laten) malen na bereiding. U kunt het vlees ook verwerken in een ragoût. Hard gebakken of kant-en-klaar gepaneerde vleessoorten worden niet aanbevolen.

U kunt ook een goede vleesvervanging kiezen:

• • 100 gram vleeswaren: bij de warme maaltijd en/of broodmaaltijd of als tussendoortje;
  • 100-150 gram vis: zacht gebakken, gestoofd, gekookt of als ragoût;
  • 1 à 2 eieren: gebakken, gekookt of als roerei of omelet;
  • 70-80 gram kaas: als gebakken kaasplak of als kaassaus. Kaas bevat geen ijzer: kies het daarom niet vaker van 1x per week als vleesvervanging;
  • 100 gram Quorn: een vegetarische vleesvervanging te koop in supermarkten en te verwerken als vlees;
  • 150 gram tahoe, tofu of tempeh: te koop in reformzaken, Indonesische winkels en in sommige supermarkten. Voeg eventueel sojasaus/ketjap of olie toe om het geheel smeuïger te maken;
  • 250 gram bonen of peulvruchten (kidneybonen, kikkererwten, bruine bonen of tuinbonen): als maaltijdsoep of in combinatie met groenten. Voeg hier wat tomatensaus, olie, kaas of water bij om het smeuïger te maken.

• Aardappelen en vervangingen voorkeur: gekookte aardappelen of aardappelkruim, gladde puree, goed gaar gekookte rijst, zachte macaroni, spaghetti of mie met veel saus. De spaghetti en mie fijnsnijden. Hard gebakken aardappelen, patat, chips worden niet aanbevolen.
• Groente voorkeur: gaar gekookte of gestoofde groenten, bijvoorbeeld andijvie, bloemkool, bieten, wortel, snijbonen, sperziebonen, spinazie, postelein, koolsoorten, spruiten en extra fijne doperwten. Zonodig fijnmalen met een groentenmolen of roerzeef, staafmixer of mengbeker. Diepvriesgroente of groente uit pot of blik zijn ook geschikt en zijn vaak wat zachter. Maak het smeuïger met een sausje of eet de groente met appelmoes. Harde of rauwe groenten worden niet aanbevolen.
• Nagerechten voorkeur: gladde gerechten bijvoorbeeld vla, yoghurt, kwark, ijs, hangop, pap (eventueel gezeefd), gelatinepudding, vruchtenmoes. Gerechten met vulling bijvoorbeeld harde stukken fruit, noten, rozijnen worden niet aanbevolen.
• Fruit voorkeur: rijp en zacht fruit (zonder schil) zoals aardbeien, ananas, abrikozen, frambozen, nectarines, peren, pruimen, perziken en het sap hiervan. Hart fruit zoals appel worden niet aanbevolen.

Extra informatie over vloeibare/zachte voeding

Op www.fijn-proevers.nl vindt u energie- en eiwitverrijkte (gladde) producten. Ook op www.carezzo.nl zijn energie- en eiwitverrijkte producten te vinden, zoals mousse, ijs en fruitdrinks. Bij een aantal supermarkten zijn Bouwsteentjes en Easy-to-Eat van Innopastry te koop. Dit zijn eiwitrijke, zachte tussendoortjes. Zie hiervoor www.innopastry.nl. Diverse maaltijdservices bieden gemalen maaltijden aan, zoals www.versaantafel.nl, www.maaltijdservice.nl, www.Apetito.nl, www.vansmaak.nl. Eiwit- en energierijke recepten, voor wie afhankelijk is van vloeibare voeding, zijn te vinden op www.alsetenevenmoeilijkis.nl/recept/recepten of www.datisevenslikken.nl/recepten/.

Wilt u meer informatie over gezonde voeding? Dan kunt u terecht op www.voedingscentrum.nl.

Afdeling Diëtetiek

Voor vragen kunt u terecht bij de afdeling Diëtetiek

dietetiek@ikazia.nl

www.ikazia.nl

Deze brochure is gemaakt door afdeling Diëtetiek en afdeling Kaakchirurgie van het Ikazia Ziekenhuis Rotterdam (2024) aan de hand van de volgende informatie:

- Informatie van website van Carezzo, Fijnproevers;

- Informatie 'Vloeibare voeding' van ziekenhuis De Gelderse Vallei;

- www.goedgevoedouderworden.nl;

- www.datisevenslikken.nl;

- Handboek 'Voeding bij kanker' 2022 o.a. Herma ten Have, 3e geheel herziene druk.